Đánh giá những thành tựu bước đầu và những tồn tại chủ yếu
của ĐHQG-HCM qua 5 năm hoạt động (1996-2000)

 I. SỰ HÌNH THÀNH VÀ NHỮNG BIẾN ĐỘNG TRONG QUÁ TRÌNH TỔ CHỨC ĐHQG - HCM

 1. Sự hình thành

Hệ thống đại học nước ta trước đây được xây dựng nhằm mục tiêu cung cấp nguồn nhân lực có trình độ cao phục vụ cho nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung, xây dựng chủ nghĩa xã hội  theo mô hình cũ. Trước yêu cầu của công cuộc đổi mới toàn diện, theo xu hướng phát triển của cách mạng khoa học - kỹ thuật hiện đại và xu hướng phát triển đại học của khu vực và thế giới, hệ thống đại học Việt Nam bộc lộ sự lạc hậu và yếu kém, do đó việc tổ chức, sắp xếp lại mạng lưới các trường đại học trở thành đòi hỏi cấp thiết.

Mục tiêu của việc sắp xếp này là nhằm xóa bỏ những bất hợp lý đang tồn tại trong mạng lưới trường đại học: chuyên ngành đào tạo quá hẹp, tình trạng khép kín, cục bộ trong hoạt động đào tạo giữa các trường, phân tán, trùng lắp nhiệm vụ đào tạo trên một địa bàn; là để tạo sự liên thông trong hệ thống, để sử dụng có hiệu quả đội ngũ giảng viên và cơ sở vật chất phục vụ công tác giảng dạy, học tập và nghiên cứu, xây dựng các trường đại học lớn, đa ngành, có trình độ và chất lượng cao trong đào tạo nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ.

Việc thành lập đại học quốc gia, một trung tâm đào tạo, nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ đa ngành, đa lĩnh vực, chất lượng cao, là một chủ trương đúng đắn. Đây cũng là việc mới mẻ, khó khăn. Để thực hiện chủ trương này, ngoài quyết tâm cao còn phải có sự đầu tư về con người, phương tiện và cơ chế, phải có cách thức và bước đi thích hợp.

Ngày 27-1-1995, Chính phủ ra Nghị định 16/CP thành lập Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh (ĐHQG-HCM) trên cơ sở sắp xếp 9 trường đại học lại thành 8 trường thành viên (thực tế là 10 trường, vì trường Đại học Kỹ thuật gồm ba trường hợp thành: Đại học Bách khoa, Đại học Sư phạm kỹ thuật và Đại học Kiến trúc, nhưng trong thực tế ba trường này không hợp nhất được ).

Tổng số cán bộ công chức khi đó của ĐHQG-HCM là 3.573 người. Cán bộ giảng dạy có 2.320 người, trong đó có 18 giáo sư, 80 phó giáo sư, 426 tiến sĩ, 626 thạc sĩ.

Về qui mô đào tạo, tổng số sinh viên: 142.228, trong đó hệ đại học chính qui: 67.059, hệ không chính qui: 50.253, cao đẳng: 14.470. Số học viên sau đại học: 2.016, bao gồm 313 nghiên cứu sinh và 1.703 học viên cao học.

2. Những biến động

ĐHQG-HCM chính thức ra mắt ngày 6-2-1996. ĐHQG-HCM hoạt động chưa được bao lâu thì lâm vào khủng hoảng cơ cấu kéo dài và ngày càng trầm trọng.

Bắt đầu là sự bộc lộ tính không hợp lý trong việc chia hai giai đoạn trong đào tạo đại học và có Trường Đại học đại cương riêng biệt, làm cho quá trình đào tạo đại học bị cắt khúc, gián đoạn, còn mục tiêu liên thông và sử dụng chung đội ngũ, cơ sở vật chất lại không đạt được. Việc thi chuyển giai đoạn, sàng lọc, cấp chứng chỉ Đại học Đại cương tạo ra sự nặng nề căng thẳng, dư luận xã hội không đồng tình. Trong ĐHQG-HCM, việc tổ chức đào tạo giai đoạn đại cương cũng không thống nhất. Trường Đại học Đại cương ĐHQG-HCM chỉ tổ chức đào tạo chung cho 5 trường thành viên, các trường còn lại tự tổ chức đào tạo.

Truớc tình hình đó, Bộ Chính trị ra thông báo số 146/TB-TW ngày 23-6-1998 “đồng ý với nhiều ý kiến đề nghị bỏ trường đại học đại cương và qui định cứng về đào tạo hai giai đoạn, bỏ kỳ thi chuyển giai đoạn như một kỳ thi quốc gia”.

Ngày 1-9-1998 Chính phủ ra Nghị định 67/CP/1998 giải thể trường đại học đại cương.

Đại học Quốc gia bao gồm cả các trường đại học sư phạm, làm cho chủ trương tập trung đầu tư xây dựng trường đại học sư phạm trọng điểm gặp trở ngại, vì các trường đại học sư phạm là những trường ngành, có chức năng, nhiệm vụ đặc thù trong hệ thống đại học. Ngày 26-8-1999 Bộ Chính trị có công văn số 244/CV-TW “đồng ý tách Trường Đại học Sư phạm ra khỏi Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh”, tiếp đó ngày 12-10-1999, Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định số 201/1999/QĐ-TTg để thực hiện việc này.

Trước đó, ngày 23-8-1999 Bộ Giáo dục và Đào tạo cho công bố Đề án quy hoạch mạng lưới các trường đại học và cao đẳng Việt Nam đến năm 2020, mà một trong các nội dung là dự kiến biến đại học quốc gia thành trường đại học và các trường thành viên trong đại học quốc gia thành các khoa. Đề án này gây xôn xao dư luận trong các trường thành viên ĐHQG-HCM, nhiều trường tổ chức thảo luận, kiến nghị. Sáu trên tám trường thành viên gửi công văn xin tách ra khỏi ĐHQG-HCM. Tình hình mất ổn định nghiêm trọng. ĐHQG-HCM đứng trước nguy cơ đổ vỡ. Để tiếp tục thực hiện chủ trương xây dựng đại học quốc gia, các đại học quốc gia nhất thiết phải được tổ chức lại.

Ngày 29-8-2000 Bộ Chính trị ra thông báo số 315-TB/TW về định hướng tổ chức lại đại học quốc gia, trong đó nêu lên những kết luận quan trọng:

“Chủ trương xây dựng hai đại học quốc gia thành trung tâm đào tạo, nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ đa ngành, đa lĩnh vực, chất lượng cao, ngang tầm khu vực, dần dần đạt trình độ quốc tế là hoàn toàn đúng đắn, phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước và xu hướng phát triển giáo dục đại học của khu vực và thế giới.

Song hơn 5 năm qua, việc triển khai tổ chức thực hiện chủ trương này không nghiêm túc, việc xây dựng kế hoạch, tính toán bước đi, chuẩn bị các điều kiện thực hiện thiếu chu đáo, chưa có sự bàn bạc thật dân chủ, nóng vội, ghép nhiều trường đại học vào đại học quốc gia với qui mô quá lớn, trong khi đội ngũ giảng viên thiếu, chất lượng yếu, cơ sở vật chất của các trường chưa đủ điều kiện đảm bảo cho giảng dạy, học tập và nghiên cứu khoa học; quy chế tổ chức và hoạt động của đại học quốc gia còn chưa rõ ràng, có những điểm chưa thích hợp với mục đích vừa tăng cường quyền tự chủ của các trường thành viên, vừa đảm bảo tự gắn kết hữu cơ trong một tổ chức thống nhất là đại học quốc gia. Công tác quản lý của đại học quốc gia còn nặng về hành chính; chất lượng đào tạo của đại học quốc gia chưa có chuyển biến rõ rệt …”

Đó là sự đánh giá đúng đắn và nghiêm khắc.

Cũng trong thông báo này, Bộ Chính trị có ý kiến cụ thể về tổ chức lại ĐHQG-HCM, theo đó trước mắt gồm 3 trường: Đại học Bách khoa, Đại học Khoa học Tự nhiên và Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, các Viện, Khoa, Trung tâm trực thuộc. Các trường Đại học thành viên khác (Kinh tế, Nông lâm, Kiến trúc, Luật, Sư phạm Kỹ thuật) tách ra khỏi ĐHQG-HCM thành các trường độc lập trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Ngày 1-2-2001 Chính phủ ra Nghị định 07/2001/NĐ-CP về ĐHQG-HCM, tiếp đó ngày 12-2-2001 Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định số 16/2001/QĐ-TTg ban hành Qui chế về tổ chức và hoạt động của Đại học Quốc gia. Những quyết định này góp phần chặn lại quá trình khủng hoảng mô hình, khủng hoảng cơ cấu kéo dài, mở ra thời kỳ mới, thời kỳ ổn định, tạo thế và lực cho sự phát triển vững chắc của ĐHQG HCM.

Hiện nay, ĐHQG-HCM gồm Trường Đại học Bách khoa, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Trường Đại học Khoa học Xã hội - Nhân văn, Viện Môi trường và Tài nguyên và Khoa Kinh tế.